FD-column Laura van Geest: 'Een slagvaardige overheid, van belofte naar doen'

Een slagvaardige overheid. Het kabinet-Jetten stelt zelfs een taskforce in om daarin meters te maken. Een nobel streven, maar waar denken we dan precies aan? ‘Een slagvaardige overheid’ is een glanzend object waarop iedereen zijn eigen beeld kan projecteren. Voor sommigen is het een overheid die haar burgers in hun behoeften voorziet. Als een regisseur die voor private diensten zorgt die niet als vanzelf beschikbaar of toegankelijk zijn. Zoals woningen, vervoer, energie en gezondheidszorg.  

Verkeerd beleid

Dat dit niet altijd goed lukt, is geen geheim. In het hele Westen klinkt bijvoorbeeld de klacht over woningnood. De oorzaak hiervan is verkeerd beleid, stellen Ezra Klein en Derek Thompson in hun boek Abundance (2025), waarin zij naar de situatie in de Verenigde Staten keken. Er was te veel focus op vraagondersteuning en herverdeling, en te weinig aandacht voor het creëren van aanbod. Ruimtelijkeordeningsregels boden alle ruimte voor nimby, obstructie door huidige huiseigenaren. Bouwen prima, maar niet in mijn achtertuin. En veel vraag, bij onvoldoende aanbod, leidt vooral tot hogere prijzen en gaten in de begroting. Minder regels, zeggen de auteurs daarom. Maar een andere opstelling, verandering van gedrag, kan ook wonderen doen voor de doorlooptijd: pragmatisch risicomanagement, parallel schakelen, standaardiseren en bovenal samenwerken.

Je kunt een slagvaardige overheid ook smaller definiëren – als een overheid die haar eigen diensten op orde heeft. Ook daar is ruimte voor groei. Het Openbaar Ministerie lag deze zomer plat na een hack. Onze infrastructuur kampt met achterstallig onderhoud, wat omrijden, lagere snelheden op de weg en vrachtbeperkingen tot gevolg heeft. En asielzoekers worden ondergebracht in hotels, omdat structurele voorzieningen uitblijven. Hoe komt dat? 

Slechte dienstverlening

Soms lijkt beleid bijna cynisch. Ondermaatse dienstverlening fungeert dan impliciet als beleidsinstrument. Zo werken slechte opvangvoorzieningen als afschrikking, terwijl asiel van alle tijden is. Opvang kan bovendien goedkoper en minder polariserend zijn als we dat onder ogen durven zien.
Daarnaast is er de dynamiek van de politiek zelf. De Haagse kilometer beloont mediagenieke soundbites en beelden. De brug die wordt geopend haalt de voorpagina; de brug die wordt gerepareerd niet.  Aankondigen trekt alle aandacht, realisatie of verantwoording veel minder. Prinsjesdag wordt gevierd, maar Verantwoordingsdag wordt vergeten. Maar zonder zichtbaarheid geen politieke toekomst. De vaak bepleite verkleining van de afstand tussen beleid en uitvoering is belangrijk, maar het verschil in tempo tussen beide is minstens zo relevant: de technobeat van de politiek versus de slow beat van de realisatie.  

Traag wetgevingsproces

Ook het wetgevingsproces zelf is zelden slagvaardig. Departementen houden standaard rekening met een doorlooptijd van ruim twee jaar. Die doorlooptijd kan verder oplopen, doordat spoeddebatten over de rel van vandaag voorrang krijgen boven de wetgeving voor morgen. Een voorbeeld uit de AFM-praktijk: de Wijzigingswet accountancysector wordt, als alles goed gaat, op 1 juli van kracht. De consultatie van de eerste versie van deze wet startte juli 2021. En was op haar beurt weer de vrucht van een AFM-rapport uit eind 2018. Afhankelijk van hoe je telt, duurde het proces vijf tot zeven jaar. Dat geeft een bijzondere lading aan het voornemen van het kabinet-Jetten elk jaar vijfhonderd regels te schrappen.

Kansen van AI

Nog smaller bezien is de overheid een uitkerings- en heffingsmachine. Veel regelgeving is complex, maar daarin staat de overheid niet alleen. Ook financiële instellingen kennen ingewikkelde processen en zij experimenteren volop met AI. Hier liggen kansen. Veel besluiten zijn ingewikkeld, maar volledig regelgedreven. In landen als Estland en Finland neemt AI al een deel van het werk over. Kansen dus, als we dat nog durven, na de hack bij het ministerie van Financiën.  

Het dashboard ‘Blik op Nederland’ van de Algemene Rekenkamer is vooral een scoreboard. Het laat zien waar de overheid tekortschiet of waar doelen misschien te vrijblijvend zijn gekozen. Niet de doelen zijn echter de uitdaging, maar het doen. Dat moet anders. Minder regels, zegt de een, beter organiseren zegt de ander. Ik wens de taskforce veel creativiteit en wijsheid toe.