FD-column Laura van Geest: 'Sparen of beurs: Nederland kan financieel vaardiger'

Het huishoudboekje op orde. Een appeltje voor de dorst. Als Nederlanders staan we ons er graag op voor. Maar hoe financieel savvy zijn we eigenlijk in de praktijk? In tijden van onzekerheid kan een buffertje geen kwaad. En met de vergrijzing voor de deur, is het goed om ook na te denken over de oude dag. Spoiler alert: er is ruimte voor verbetering. Grappig genoeg aan beide kanten van het spectrum.

Allereerst zijn er mensen zonder potjes. En dat zijn niet alleen mensen met een smalle beurs. Van de middeninkomens heeft 23% een buffer van minder dan een maand. Bij de huishoudens met een hoog inkomen is dat nog altijd 15%. De actie ‘Betaal eerst jezelf’ (automatisch, als het inkomen op je rekening binnenkomt), probeert de spaarzin aan te wakkeren – met handig gebruik van gedragsinzichten biedt het tegenspel aan sociale druk, kortzichtig gedrag en onwennigheid.

Aan de andere kant zijn er mensen die wel een flinke buffer hebben, maar die dat vooral op de spaarrekening laten suffen. Voor de eerste pech is dat natuurlijk verstandig, dan moet je makkelijk bij je geld kunnen, maar daar voorbij? Risicodragend beleggen levert meer rendement op. Een op de drie huishoudens belegde niet in 2024, terwijl het daarvoor wel voldoende middelen had, rekening houdend met het bufferadvies van het Nibud. Voor een op de tien huishoudens (zo’n 800.000) geldt dat ze niet beleggen, terwijl ze onvoldoende pensioen opbouwen in hun eerste en tweede pijler om tijdens pensionering de huidige levensstandaard voort te kunnen zetten. Een gemiste kans.

Angst voor risico’s

Waarom beleggen deze mensen niet? Niet vanwege de verandering van het belastingregime in box 3, zoals sommigen misschien denken (in 2019 waren de cijfers voor niet-beleggen vergelijkbaar). Meer dan de helft noemt onvoldoende kennis als reden, zo’n 40% schrikt terug voor de bijbehorende risico’s en zo’n 30% vindt het niet interessant. Opvallend genoeg denkt een op de zes onvoldoende vermogen te hebben, terwijl deze groep meer vermogen heeft dan het Nibud als reserve suggereert.
Dit alles plaatst een toezichthouder als de Autoriteit Financiële Markten (AFM) voor dilemma’s. Als toezichthouder worden we natuurlijk eerder aangesproken als er iets misgaat met beleggingen, dan als mensen kansen aan zich voorbij hebben laten gaan. En dat er iets goed mis kan gaan, is evident. De AFM schatte vorig jaar de beleggingsfraude op zo’n €750 mln en dankzij AI vrezen we hier een groeimarkt.

Als gedragstoezichthouder weten we ook dat mensen vatbaar zijn voor gedragsfalen. Regelgeving en toezicht moeten voorkomen dat deze al te makkelijk worden uitgebuit. Terwijl de optimale beleggingsstrategie zich richt op de lange termijn, gespreid instappen, gespreide portefeuille en dan niet meer aanzitten, worden consumenten makkelijk verleid tot frequent handelen (met hogere kosten tot gevolg) of tot overmoedig handelen.

Verleidingen

Zoals ‘buitenkansjes’ in de vorm van complexe, risicovolle en illiquide producten. Denk aan private credit. Net nu de lucht eruit lijkt te lopen, melden aanbieders zich bij retailklanten voor wie dit product doorgaans niet geschikt is. En dan heb ik het nog maar niet over crypto’s; volatiel in prijs en aangeboden in een wereld met amper zorgplicht, waar de apps moeiteloos inspelen op zaken als fomo – fear of missing out. Of over de nieuwe wereld van de prediction markets, de markt voor voorspellingen variërend van het weer tot de sluiting van de Straat van Hormuz. Een wereld die toch wel dicht aanschurkt tegen gokken (in Nederland alleen toegestaan met vergunning) of een binaire optie (verboden voor retailklanten in de EU).

En wat te denken van het huidige economische klimaat? Code donkeroranje volgens president Olaf Sleijpen van De Nederlandsche Bank. En als AFM zijn we ook verrast door de matte reactie van de financiële markten op de zich opstapelende risico’s. Is dit het goede moment om in te stappen?

Spaar- en Investeringsunie

En toch denken we: jammer. Want beleggen rendeert. Jammer voor de individuele consument die zichzelf een betere oude dag kan bezorgen. Jammer voor de Nederlandse en Europese economie die risicodragend kapitaal goed kunnen gebruiken voor de grote uitdagingen waar zij voor staan. Niet voor niets staat de Spaar- en Investeringsunie (SIU) hoog op de Europese agenda. Analoog aan de spaarzinactie zouden consumenten prima uit de voeten kunnen met bijvoorbeeld een maandelijkse dotatie aan een breed gespreid indexfonds.

Als AFM zijn we geen beleggingsadviseur en dat willen we ook niet worden. Duurzaam financieel welzijn van de consument is onze taak. Beschermen waar nodig, maar zonder overbodige belemmeringen. En dat vraagt evenwichtskunst.