FD-column Laura van Geest: 'Effectief leren: niet afrekenen maar groeien'

Effectief leren: niet afrekenen maar groeien

In de praktijk is leren hard werken. Dat zien we recent bij de eindexamens, bij de parlementaire enquêtecommissie corona, maar dat zie ik ook als toezichthouder van de financiële sector. Daarbij werkt de wortel vaak beter dan de stok, schrijft AFM-bestuursvoorzitter Laura van Geest.

Afgelopen maand stond in het teken van leren. Velen vierden hun eindexamen, met de schooltas aan de vlaggenstok als bewijs. Met de publieke verhoren startte de parlementaire enquêtecommissie het openbare deel van haar leren van de coronacrisis.

Ook de Autoriteit Financiële Markten kreeg met de zbo-evaluatie - het wettelijk verplichte onderzoek naar de prestaties van de AFM - haar portie binnen. Een ezel stoot zich in het algemeen niet tweemaal aan dezelfde steen. Toch is leren moeilijker dan je op het eerste gezicht zou denken. Want gaan we voor de afrekening of voor groei?

Zo heb je leren en leren. Op weg naar het eindexamen is dat vooral stampen en je kennis eigen maken die reeds bekend is. Bij het eindexamen word je vervolgens getest; heb je je de kennis eigen gemaakt? Teaching to the test wordt veelal misprijzend gebezigd, maar heeft in dit soort gevallen zeker zin. Een deadline, een helder verwachtingspatroon, dat is niet zonder waarde in een leven vol verleidingen, of het nu feestjes of bijbaantjes zijn.

Voor bestuurders werkt zo’n prikkel ook: het vijfjaarlijkse karakter van de zbo-evaluatie maakt dat je de aanbevelingen serieuze aandacht geeft. Al was het maar omdat een check daarop vaste prik is bij de volgende editie. Negeren of vergeten is dan op eigen risico.

Maar je hebt ook leren in de vorm van kennisontwikkeling, van innovatie, van leren van fouten. Zelf hoop ik dat we lering trekken uit de coronaperiode. Wat ging goed en wat kan en moet beter? Of de parlementaire enquête daarvoor de beste vorm is waag ik te betwijfelen.

Veilige situatie

Een enquête heeft vele doelen: van waarheidsvinding en lering tot publieke transparantie, verantwoording en maatschappelijk herstel. Leermeester Jan Tinbergen stelde in 1952 al dat je per beleidsdoel eigenlijk een onafhankelijk instrument nodig hebt. Belangrijker nog, leren gaat het best in een veilige omgeving, volgens psycholoog Amy Edmondson.

De publieke verhoren zijn zelfs voor de meest geroutineerde politicus een adrenalineboost, laat staan voor genodigden die hun publieke vuurdoop mogen genieten. En de normale reactie van ons oerbrein op stress is fight, flight, freeze (vechten, vluchten, bevriezen). Zelfs als de commissie niet per se op bloed uit lijkt, zijn er nog altijd de commentaren in de pers en op sociale media. Zelf pleit ik voor een beetje begrip bij al die mensen die zich nu beklagen over gebrek aan reflectie bij de genodigden.

Hoe doet een toezichthouder dat eigenlijk? We houden met grote regelmaat de instellingen die onder ons toezicht staan tegen het licht. En niet altijd krijgt de instelling of de sector een tien met een griffel. Hoe krijg je de sector in de leermodus en voorkom je wederzijdse kramp? Het hangt ervan af, waarmee maar weer eens bewezen is dat toezicht geen exacte wetenschap is.

Helder en mild

Bij nieuwe wetgeving kun je als toezichthouder helder aangeven wat je verwacht aan standaarden en tegelijkertijd mildheid in het vooruitzicht stellen als niet alles de eerste keer perfect gaat. Je kunt in de communicatie het kaf van het koren scheiden.

Dat lukte de AFM eerder niet altijd goed: we hadden de neiging om tegelijk de wortel en de stok in een bericht te zetten. Met name de stok bleek door de welwillende partijen als een koud bad te worden ervaren. We kiezen nu vaker voor geanonimiseerde marktbeelden, gelardeerd met goede voorbeelden op naam. Daarnaast krijgt de instelling dan het eigen resultaat te horen. Faming, in plaats van naming and shaming.

Pas op de plaats, samenwerken en ontspanning

Is het dan allemaal koek en ei? Zeker niet. Soms zit je met elkaar in een zelfversterkende spiraal. Het antiwitwasonderzoek bij banken is een voorbeeld waar onder invloed van strafzaken voor individuele bestuurders een overmaat aan risicoaversie en kramp was ontstaan. Iets vergelijkbaars speelt in de wereld van accountants, waar de aandacht wegdreef van daadwerkelijke kwaliteitsverbetering naar bewijs op papier. De enige oplossing is dan een pas op de plaats, wederzijdse (h)erkenning van de situatie en samenwerken aan ontspanning.

Wijs worden door te slapen met een boek onder het kussen. Innovaties via een eurekamoment. Je kunt erop hopen, maar in de praktijk is leren hard werk. Een goede leermeester denkt na over de randvoorwaarden. Van deadlines om uitstelgedrag te voorkomen tot de creatie van veilige omstandigheden om het reptielenbrein gerust te stellen. Soms werkt een afrekening, maar uiteindelijk gaat het om de groei.

Meer informatie

Column op fd.nl (achter inlog)
Eerdere columns van Laura van Geest