FD-column Laura van Geest: 'Zie AI als klankbord, niet als beslisser bij geldzaken'

Op 30 november 2022 bestormde ChatGPT de wereld. Gratis en makkelijk in gebruik – binnen twee maanden tikte het aantal gebruikers van de OpenAI-chatbot de honderd miljoen aan. Het was de start van de race in generatieve AI (GenAI), met over elkaar heen buitelende nieuwe aanbieders en verbeterde versies.

Het fenomeen ging ook niet aan Nederland voorbij. Zo’n 62% van de mensen gebruikt wekelijks een AI-toepassing, gemiddeld zo’n twee uur. Bij de opkomst van een nieuwe techniek komt altijd de vraag op of we er beter of slechter van worden. Het hangt er maar van af, is het saaie antwoord.

Gebruik niet onomstreden

Het gebruik van AI op scholen en universiteiten is omstreden. Het kan zelfs de ontwikkeling van je hersenen beïnvloeden. Gebruik je AI om het zware werk te doen – zoals het schrijven van je werkstuk – dan helpt dat je vermogen tot zelfstandig kritisch of creatief denken niet vooruit. Dat risico is reëel, beschreef onder andere hoogleraar Melanie Ehren in een bijdrage in de Financial Times. Maar je kunt AI ook gebruiken als coach, sparringpartner of socratische gesprekspartner. Dan brengt het je juist verder.

Of je bij afzonderlijke vragen beter af bent met GenAI, hangt niet alleen af van de kwaliteit van het model. Ook de gebruiker speelt een cruciale rol. Geloof je klakkeloos wat de AI-tool je met veel overtuigingskracht oplepelt, dan is het risico op een misser aanzienlijk. Even doorklikken naar de achterliggende links blijkt voor mij in ieder geval geen overbodige luxe.

Maar dat checken is zeker niet standaard. Bij de AI-assistent van Google zou maar 7% van de gebruikers doorklikken naar de achterliggende links. Nu is het ene doel het andere niet. Bij een ongelukje met een recept vergaat de wereld niet, ook al is de maaltijd misschien niet meer eetbaar. Dat ligt anders bij zaken als medicijnen of financiën. Maar grotere belangen maken misschien ook prudenter?

Een derde grootgebruiker

Uit de AFM Consumentenmonitor blijkt dat 14% van de consumenten afgelopen jaar weleens een AI-tool gebruikte om hulp te krijgen bij financiële vragen, terwijl 19% dat overweegt. 30% van de hulpvragers zijn grootgebruikers; ze raadpleegden de tool meer dan vijf keer. Het gaat daarbij over van alles, maar topscorers zijn vragen over toeslagen, subsidies en belastingen, dagelijkse bankzaken en beleggen of investeren.

Hoe alert is de consument? Van de respondenten die geen gebruik maakten van AI-tools was 49% sceptisch over de betrouwbaarheid van de financiële informatie of adviezen via AI. Van de gebruikers was dat, niet verrassend, maar 15%.

Twee derde van de gebruikers zegt dat de informatie hielp om daadwerkelijk financiële beslissingen te nemen. GenAI was daarbij voor de meeste van deze consumenten gelukkig niet de enige bron van informatie, maar voor ongeveer een vijfde toch wel. Hoe moeten we dit gebruik nu beoordelen? Zoals altijd zijn er kansen en risico’s. De AI-tools verlagen de praktische drempels voor ondersteuning en advies. Veel modellen zijn gratis, altijd beschikbaar, snel en anoniem. Het vergroot daarmee de toegang.

Meer maatwerk

GenAI combineert informatie uit verschillende zoekvragen en stemt dit af op persoonlijke informatie en voorkeuren. Het voelt daarmee al meer als maatwerk dan bij simpel googelen. Maar omdat GenAI vaak de vrager pleziert, kan het in de praktijk ook een echo uit de eigen bubbel blijken.

De stellige toon waarop GenAI zijn antwoorden presenteert, blijkt in de praktijk consumenten ook echt te beïnvloeden, net als een buurman of buurvrouw. Maar eerlijk is eerlijk, dat is niet altijd verkeerd. Als ChatGPT tijdelijk niet beschikbaar is, handelen helaas minder particuliere beleggers volgens het adviesmantra ‘spreiden, spreiden, spreiden’, blijkt uit Amerikaans onderzoek.

De opkomst van GenAI roept ook nieuwe vragen op voor toezichthouders. Financiële besluiten kunnen belangrijke implicaties hebben. Het geven van advies of informatie is dan ook vaak aan wettelijke voorschriften gebonden. Hoe moet je GenAI dan zien? Het levert persoonlijkere resultaten dan een anonieme zoekslag op internet, maar helemaal op het individu toegesneden is het ook weer niet. Het kan informatie ontsluiten, maar foutloos zijn de tools hierin zeker niet.

Monitoren lijkt in ieder geval geboden. Maar we moeten ook oppassen het kind met het badwater weg te gooien. Ook voor de financiële consument is er een domme en een slimme route. Je kunt lui de uitkomsten van een GenAI-tool volgen, of je kunt actief met de tool als sparringpartner aan de slag. Dommer of slimmer, voor nu aan u de keuze.