FD-column Laura van Geest: 'Waak voor modieuze pendulewetgeving'

Regelgeving staat weer hoog op de agenda – en dan vooral mínder regelgeving. Better regulation, simplification, en burden reduction zijn de Europese buzzwords. Het kabinet-Jetten wil elk jaar vijfhonderd regels schrappen of vereenvoudigen. Het frame is concurrentie; het gaat om het verlichten van regels voor bedrijven. De burger zucht klaarblijkelijk niet onder een te veel aan regels. Het concept brede welvaart lijkt naar de achtergrond verdrongen, zoals econoom Hans Stegeman onlangs in het FD constateerde. 

Hoewel je het soms niet zou denken als je naar ondernemers luistert, bieden regels ook voordelen. Ze zorgen voor efficiency, voorspelbaarheid, bescherming tegen het recht van de sterkste en beperking van aansprakelijkheid. Kan het beter? Zeker. Minder slingerend beleid graag.

Stoere ingreep

Want we zitten in een pendule en de slinger beweegt weer terug. Een deel van die beweging hebben beleidsmakers aan zichzelf te danken. We herkennen allemaal de reflex na een ramp of crisis: allereerst een publieke veroordeling van wat heeft plaatsgevonden, vervolgens het wegsturen van de notabele van dienst (bijvoorbeeld de minister of toezichthouder) waarna regelgeving volgt om herhaling te voorkomen. En dan vooral met een stoere ingreep, a tempo, want dit mag niet nog een keer gebeuren. Zie hier de ingrediënten voor kwalitatief slechte regelgeving. 

Vervolgens verstrijkt de tijd, blijven rampen uit, neemt de hinder van de maatregelen toe en klinkt weer de roep om deregulering. Dan begint het grote terugdraaien – tot de volgende ronde.
De gang van zaken rond de Europese duurzaamheidswetgeving is hiervan een mooie illustratie. Klimaatverandering is een reëel gevaar. Maar de oorspronkelijke CSRD-richtlijn zag er zelfs voor een toezichthouder als de AFM tamelijk heftig uit. In de consultatiebijdragen pleitte de AFM daarom steevast voor stroomlijning. En ja hoor, de inkt van de wetgeving was in Nederland nog niet eens droog, of de Europese Commissie kwam met een forse uitkleding van het pakket, in de vorm van een verzamelwet, de omnibus. Het resultaat: instabiele regelgeving. 

Ook dichter bij huis – in de wereld van financieel toezicht – zie je deze pendule. Veel financiële crises hangen samen met procyclisch beleid: regelgeving en toezicht worden door laissez faire-regeringen afgezwakt tijdens de boom en, veelal na regeringswissel, aangescherpt tijdens de bust. Vaak gaat de verminderde governance gepaard met groeiende hechte relaties tussen politici en financiers, en een toename in corruptie. Een IMF working paper over regelgevingscycli stamt uit 2018, maar verloor helaas niets aan actualiteit. 

De hoopvolle uitzondering die de regel bevestigt is de Zweedse bankencrisis uit de jaren negentig, waar sterke instituties en weinig corruptie goede bescherming boden tegen pendulebeleid. 

Verplaatsing risico’s

Regelgeving na een crisis kan niet beoogde neveneffecten sorteren. De financiële crisis van 2008 bood kansen op steviger en meer geharmoniseerd bankentoezicht in Europa.  De risico’s zijn echter niet verdwenen maar verplaatsen zich naar het minder zwaar gereguleerde deel van de financiële sector, zoals private markten. Enerzijds is dit zo bedoeld, want financiering van innovatieve maar riskante projecten blijft mogelijk. Anderzijds: een kladderadatsch is een kladderadatsch en doet financieel pijn. En er zijn genoeg voorbeelden dat deze clubs hun financiering deels ophalen bij het traditionele bankwezen dat dan alsnog blootstaat aan deze risico’s.

Recent zie je de eerste berichten over foute waarderingen in private markten weer in de krant opduiken, met in het kielzog beperkingen voor beleggers als ze hun geld uit fondsen terug willen halen. Deze waterbedeffecten zijn beter te bestrijden door strakkere regulering van de niet-bancaire financiële instellingen dan door het navolgen van de dereguleringsgolf zoals nu in de Verenigde Staten.

Tip voor Nederland

De literatuur laat zien dat de politieke timing van regelgeving in de financiële sector matig te noemen valt. Qua financiële regulering en toezicht biedt Zweden een lonkender perspectief dan de VS. Laten we dat in de onderhandelingen over de Spaar- en Investeringsunie (SIU) niet uit het oog verliezen.

Kunnen, meer in den brede, de regels in Nederland zelf beter? Tuurlijk. Ook wij zouden baat hebben bij minder hype, minder beleid voor de bühne en iets meer actie. Want Nederland heeft een lange traditie van evalueren en vervolgens negeren. Mijn gratis tip voor het Financiën-deel van de vijfhonderd regels: kijk eens naar de evaluaties van fiscale regelingen, aan kritisch eindoordelen geen gebrek.